Author: วัดโมลีโลกยาราม

      โคลงห่อกาพย์ เป็นบทประพันธ์ชนิดผสมผสานระหว่างกาพย์ยานี ๑๑ กับโคลง ๔ สุภาพ โดยกำหนดให้เนื้อความของกาพย์ยานีและโคลงนั้นกลมกลืนกัน แม้ถ้อยคำที่ใช้ก็ให้ลงตัวกัน ใช้ฉันทลักษณ์เดิมของแต่ละอย่าง มีตัวอย่างดังนี้

      กาพย์นาคบริพันธ์ เป็นกาพย์ที่มีสัมผัสเหมือนหางนาคตระหวัด แต่ว่าโดยตรงได้แก่กาพย์ฉบัง ๑๖ ซึ่งเพิ่มสัมผัสเข้าอีก ๑ แห่ง คือ คำที่ ๑-๒ หรือ ๓ แห่งวรรคสุดท้าย คำใดคำหนึ่ง ส่งสัมผัสไปยังคำที่…

        ในบทนี้ จะกล่าวถึงคำกวีที่หลงเหลืออยู่บางชนิด ซึ่งใช้แบบฉันทลักษณ์ตามของเดิมนั้น หรือเพียงปรุงแต่งใหม่บ้าง กำหนดส่วนประกอบและตั้งชื่อใหม่ เป็นกวีเคยมีแต่โบราณ ไม่รวมเป็นก้อนกลุ่ม จึงเรียกว่า ปกิณณกะ มี ๗ ชนิด คือ กาพย์นาคบริพันธ์ โคลงห่อกาพย์…

        “สุรางคนางค์ฉันท์ ๒๘” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ แต่พบมีที่ใช้หลายแห่ง โดยกำหนดดัดแปลงมาจากกาพย์สุรางคนางค์ ๒๘ กำหนดให้มีครุลหุเข้าถือว่าเป็นฉันท์ ฉันท์บทหนึ่งมี ๗ วรรค ๆ ละ ๔ คำ…

        “วสันตลีลาศฉันท์ ๑๔” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า เมื่อมีอินทรลีลาศ ๑๑ แทรกในฉันท์ ๑๑ จึงปรับปรุงฉันท์ที่มีลักษณะใกล้เคียงกันให้มีฉันท์ทั้ง ๒ แทรกในฉันท์ ๑๒ และฉันท์…

        “อุปชาติฉันท์ ๑๔” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า ฉันท์ที่เป็นคู่กัน คือ อินทรวิเชียรฉันท์กับอุเปนทรวิเชียรฉันท์ ซึ่งเป็นฉันท์ ๑๑ มีอุปชาติฉันท์ชัดเจนแล้ว โดยเป็นฉันท์สลับบาทกันในระหว่างฉันท์ทั้ง ๒ นั้น…

        “อุปดิลกฉันท์ ๑๔” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า วสันตดิลกฉันท์เป็นฉันท์ที่มีความไพเราะเพราะพริ้ง แต่อยู่โดดไม่มีคู่ ดังเช่นอินทรวิเชียรฉันท์ หรืออินทรวงศ์ฉันท์ หากได้มีฉันท์คู่ไว้จักเกิดประโยชน์ยิ่ง จึงกำหนดฉันท์ใหม่ขึ้นเพื่อคู่กับวสันตดิลก ให้ชื่อว่า “อุปดิลกฉันท์” โดยเปลี่ยนเพียงคำหน้าคำเดียวเป็นลหุเท่านั้น…

        “เหมันตลีลาศฉันท์ ๑๓” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า เมื่อมีอินทรลีลาศ ๑๑ แทรกในฉันท์ ๑๑ แล้ว และได้ปรับปรุงฉันท์ในลักษณะเดียวกันแทรกในฉันท์ ๑๒ โดยให้นามว่าอินทรวงศลีลาศแล้ว จึงเห็นสมควรกำหนดปรับปรุงเหมันตลีลาศแทรกเข้าในฉันท์…

       “อุปชาติฉันท์ ๑๓” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า ฉันท์คู่กันคือ อินทรวิเชียรฉันท์ กับอุเปนทรวิเชียรฉันท์ ซึ่งเป็นฉันท์ ๑๑ มีอุปชาติฉันท์ ๑๑ เป็นฉันท์สลับบาทกันระหว่างฉันท์ทั้ง ๒…

       “ติลกัฏฐฉันท์ ๑๓” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า ระหว่างวสันตดิลก กับกลุ่มฉันท์ ๑๓ ยังมีทางเพิ่มแทรกฉันท์อื่นเข้าได้ โดยลดจำนวนคำลงหนึ่งคำ จะเป็นฉันท์ที่มีความเพราะพริ้งไม่แพ้วสันตดิลก จึงกำหนด “เหมันตดิลกฉันท์” ขึ้น…

        “เหมันตดิลกฉันท์ ๑๓” ไม่มีในคัมภีร์วุตโตทัย ไม่มีในฉันทศาสตร์ และยังไม่เคยพบในที่ใด ข้าพเจ้าเห็นว่า ระหว่างวสันตดิลก กับกลุ่มฉันท์ ๑๓ ยังมีทางเพิ่มแทรกเข้าได้ โดยลดจำนวนคำลงหนึ่งคำ แล้วตั้งชื่อนำว่า “เหมันตดิลกฉันท์” ล้อคำว่า “วสันตดิลกฉันท์”…