Author: วัดโมลีโลกยาราม

       เพลงพิษฐาน เป็นบทกลอนที่ใช้ในงานรื่นเริง เช่น งานสงกรานต์ การทำสรงน้ำหรืออธิษฐานบางอย่าง กำหนดคำวรรคละ ๔-๗ คำ แต่ในแผนผังแสดงไว้วรรคละ ๕-๖ คำ มีแผนผังและตัวอย่างดังนี้

       เพลงเกี่ยวข้าว เป็นกลอนที่ใช้ปฏิภาณโต้ตอบกัน ดังเพลงชาวนา กำหนดคำวรรคละ ๖-๑๐ คำ แต่ในแผนผังแสดงไว้วรรคละ ๖ คำ มีแผนผังและตัวอย่างดังนี้

       เพลงแห่นาค เป็นกลอนที่ใช้ในงานบวชนาคและการมงคลอื่น มีลักษณะการบังคับคล้ายกับเพลงชาวนา กำหนดคำ ๔-๘ มีแผนผังและตัวอย่างดังนี้

       เพลงชาวนา เป็นกลอนที่มีลักษณะแผนผังแบบเดียวกับเพลงปรบไก่ การใช้ก็คล้ายกัน กำหนดคำวรรคละ ๔-๑๒ คำ แต่ในแผนผังแสดงไว้วรรคละ ๔-๘ คำ มีแผนผังและตัวอย่างดังนี้

       เพลงชาวไร่หรือระบำชาวไร่ มีลักษณะแผนผังคล้ายกับเพลงฉ่อย นิยมใช้ในการตอบโต้กัน วรรคหนึ่งกำหนด ๔-๙ คำ แต่ในแผนผังแสดงไว้วรรคละ ๖ คำ มีแผนผังและตัวอย่างดังนี้

       เพลงปรบไก่ มีลักษณะการใช้อย่างเดียวกับเพลงเรือ กำหนดจำนวนคำวรรคละ ๕-๑๐ คำ แต่ในแผนผังแสดงไว้วรรคละ ๗ คำ มีแผนผังและตัวอย่างดังนี้

       เพลงเรือ เป็นกลอนที่ว่าแบบธรรมดาหรือโต้ตอบกันเหมือนเพลงฉ่อย กำหนดคำที่ใช้จึงไม่แน่นอน และไม่เท่ากัน วรรคหนึ่งแต่ ๕ ถึง ๑๐ คำ แต่ในแผนผังแสดงวรรคละ ๗ คำหน้า ๓ คำ คำสุดท้ายของวรรค…

       เพลงฉ่อย เป็นกลอนที่ว่ากันแบบปากเปล่าเป็นส่วนมาก ใช้เป็นเพลงไหว้ครูหรือบนบาน หรือโต้ตอบกัน โดยอาศัยความเป็นผู้มีปฏิภาณเป็นสำคัญ จึงกำหนดจำนวนคำแบบไว้มาก ถ้าคำร้องยาวก็ต้องเร่งเสียงสั้น ถ้าคำร้องสั้นก็ต้องเอื้อนให้เสียงยาว เป็นคำกลอนแบบ ๒ บาท ๔ วรรค ๆ ละ…

กลอนเพลงปฏิพากย์ หรือบางท่านใช้ว่า กลอนเพลงปฏิพาทย์ ก็มี เป็นกลอนที่มีลักษณะพิเศษกว่าที่กล่าวมา เพราะเป็นกลอนปฏิภาณกวี โดยมีลักษณะแบบกลอนสด ซึ่งกล่าวโต้ตอบกันระหว่างบุคคล หรือแบบร้องขอความรักใคร่, ความเห็นใจ หรือร้องขอแบบอธิษฐาน ร้องเดี่ยวชมโฉม เกี้ยวพาราสี แสดงถึงความบนบาน แม้เป็นกลอนเฉพาะท้องถิ่น ก็แสดงถึงความสามารถของผู้แต่งชนิดมีลักษณะละม้ายคล้ายคลึงกัน…

     กลอนนิยาย มีลักษณะแบบเดียวกับเพลงยาว เพียงแต่นิยมแต่งเป็นเรื่องราวแบบเล่านิยาย เช่น เรื่องพระอภัยมณี ของสุนทรภู่ ข้อกำหนด จะขึ้นต้นด้วยกลอนรับหรือกลอนสดับก็ได้ แม้ตอนจบต้องลงคำว่า “เอย” หรือจบด้วยคำอื่นก็มี จึงไม่แสดงแผนผังและตัวอย่างไว้      จังหวะ ทั้งกลอนนิราศและกลอนนิยาย…

       กลอนนิราศ เป็นบทประพันธ์ที่มีลักษณะทั่วไปเหมือนกับกลอนเพลงยาว คำขึ้นต้นใช้คำว่า นิราศ ก็มี ขึ้นต้นด้วยคำอื่นก็มี โดยขึ้นต้นที่กลอนรับ คือวรรคที่ ๒ และลงท้ายด้วยว่า เอย ใช้คำพูดวรรคละ ๘-๙ คำ การตั้งชื่อนิราศ…

       กลอนเพลงยาว เป็นบทประพันธ์ที่แต่งความยาว เป็นแบบจดหมายแสดงความพิศวาส แสดงรำพึงรำพันรักโศก บางคราวแสดงแบบวาทะ และเป็นโอวาทเกี่ยวกับการแสดงคุณธรรมก็มี แต่งเป็นสุภาษิตก็มี เป็นไปตามความนิยมของผู้แต่ง แผนผังกลอนแบบเดียวกับกลอนแปด ส่วนมากวรรคหนึ่งมี ๘ คำ บางวรรคมี ๗ คำบ้าง…